Gillis Coignet and the Amsterdam Lottery of 1592: Locating an Extraordinary Night Scene

Pieter Bast (ca. 1570-1605),  Map of Amsterdam, 1597, Stadsarchief, Amsterdam, Atlas Splitgerber

In 1592, the Flemish artist Gillis Coignet I (ca.1542-1599) produced a highly unusual painting for the Amsterdam Dolhuis (Madhouse) representing a nocturnal lottery organized to support the expansion of the building. This article investigates the iconography of the painting in relation to the historical circumstances surrounding this lengthy lottery (68 days and nights). It also places the painting in the context of (rare) depictions of current events.

DOI: 10.5092/jhna.2010.2.1.4

Acknowledgements

This article is based on previous publications by N. E. Middelkoop, “Gillis Coignet en de Dolhuisloterij van 1592,”
Maandblad Amstelodamum 95, 3/4 (2008): 2-8; and an addendum in Maandblad Amstelodamum96, 4 (2009): 189-91, but for this occasion it was revised and enlarged with additional material and images. 

Since 1997 Norbert Middelkoop has been Curator of Paintings, Prints and Drawings at the Amsterdam Historical Museum. He has curated a number of exhibitions, for example, one on Amsterdam portraiture between 1600 and 1800 (2002), and contributed to many exhibition catalogues. Among his fields of research are Rembrandt’s anatomy lessons and other paintings for the Amsterdam Surgeons’ Guild. Recently, Middelkoop published the city of Amsterdam’s collection catalogue of paintings up until 1800, that includes many paintings on loan from the city to the Rijksmuseum. In 2009, the book was celebrated with a large exhibition dedicated to the history of the Old Masters collection.

Gillis Coignet I (ca. 1542-1599),  The Drawing of the Lottery of 1592 for the Amste, 1593,  Historisch Museum, Amsterdam
Fig. 1 Gillis Coignet I (ca. 1542-1599), The Drawing of the Lottery of 1592 for the Amsterdam Madhouse (Dolhuis), 1593, oil on panel, 113 x 203.5 cm. Historisch Museum, Amsterdam, inv. no. SA 3019. Signed and dated at the bottom, left of center: G coingnet fe. / in mey 1593. Image: Amsterdams Historisch Museum (artwork in the public domain)
Gillis Coignet I,  Judith showing Holofernes's head to the people o,  1586-1594,  Musée des Beaux-Arts, Caen
Fig. 2 Gillis Coignet I, Judith showing Holofernes’s head to the people of Bethulia, 1586-1594, oil on panel, 62.5 x 149 cm. Musée des Beaux-Arts, Caen, inv. no. 2000.3.1 (artwork in the public domain)
Anonymous,  Portrait of Hendrick Pouwelsz van Gisp (?),  Historisch Museum, Amsterdam
Fig. 3 Anonymous, Portrait of Hendrick Pouwelsz van Gisp (?), oil on panel, 41 x 29.5 cm. Historisch Museum, Amsterdam, inv. no. SA 3006 (artwork in the public domain)
Herman Jansz Muller,  Lottery, 1591,  Rijksmuseum
Fig. 4 Herman Jansz Muller, Lottery, 1591, colored woodcut, 74 x 58.5 cm. Rijksmuseum, Amsterdam. Image: Rijksmuseum (artwork in the public domain)
Anonymous (J. van Meurs?),  The Dolhuis after Its Renovation and Extension o,
Fig. 5 Anonymous (J. van Meurs?), The Dolhuis after Its Renovation and Extension of 1617, from O. Dapper, Beschrijvinge van Amsterdam (Amsterdam, 1663) (artwork in the public domain)
Gillis Coignet I (ca. 1542-1599), Detail, The Drawing of the Lottery of 1592 for th, 1593,  Historisch Museum, Amsterdam
Fig. 6 Detail of figure 1. Image: Amsterdams Historisch Museum (artwork in the public domain)
Pieter Bast (ca. 1570-1605),  Map of Amsterdam, 1597, Stadsarchief, Amsterdam, Atlas Splitgerber
Fig. 7a Pieter Bast (ca. 1570-1605), Map of Amsterdam, 1597. Stadsarchief, Amsterdam, Atlas Splitgerber, inv. no. 10001/738 (artwork in the public domain)
Pieter Bast (ca. 1570-1605), Detail, Map of Amsterdam, 1597, Stadsarchief, Amsterdam, Atlas Splitgerber
Fig. 7b Detail of figure 6a (artwork in the public domain)
David Vinckboons,  Village Kermis, 1602,  Statens Museum for Kunst, Copenhagen
Fig. 8 David Vinckboons, Village Kermis, 1602, pen and ink, 45 x 71.1 cm. Statens Museum for Kunst, Copenhagen, inv. no. KKSgb5209 (artwork in the public domain)
Adriaen van Nieulandt,  Dam Square with the Lepers' Parade, 1633,  Historisch Museum, Amsterdam
Fig. 9a Adriaen van Nieulandt, Dam Square with the Lepers' Parade, 1633, oil on canvas, 212 x 308 cm. Historisch Museum, Amsterdam, inv. no. SA 3026. Image: Amsterdams Historisch Museum (artwork in the public domain)
Adriaen van Nieulandt, Detail, Dam Square with the Lepers' Parade, 1633,  Historisch Museum, Amsterdam
Fig. 9b Detail of figure 8a. Image: Amsterdams Historisch Museum (artwork in the public domain)
  1. 1. N. de Roever, “De rariteiten-kamer verbonden aan ‘t Amsterdamsche Gemeente-archief,” Oud Holland 6 (1888): 200.  

  2. 2. J. Briels, Vlaamse schilders in de Noordelijke Nederlanden in het begin van de Gouden Eeuw 1585–1630 (Haarlem: Brecht, 1987), 73-74.

  3. 3. H. Miedema, “Nog een schilderij van Gillis Coignet: Judith toont het hoofd van Holofernes aan de inwoners van Bethulië,” Oud Holland109 (1995): 143-51. doi:10.1163/187501795X00223

  4. 4. N. Dacos and B. W. Meijer, eds., Fiamminghi a Roma 1508-1608, exh. cat. (Rome: Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato, 1995), 157-61, pls. 69-70.

  5. 5. A. Meskens, Familia Universalis: Coignet; Een familie tussen wetenschap en kunst, exh. cat. (Antwerp: Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, 1998), 30-50, 170-76.

  6. 6. Met verwen can hy te wonder doen bernen / Plutonis stadt, oft Troyen doen te nieten, / Iudith snachts toonen t’hooft van Holofernen, / Met Toortsen en Fackels, oock met Lanternen / In de straten, t’volcx toeloop in ‘t verschieten: / Als de Lotery, die hem maken lieten / t’Amsterdam der Crancksinnighe vorstanders, / Sonder wat van hem noch te sien is anders”: K. van Mander, “Den grondt der edel vry schilder-const,” Schilder-boeck,” ed. H. Miedema (Haarlem: 1604; repr., Utrecht: Haentjes Dekker & Gumbert, 1973), fol. 32v., cap. VII, st. 42-44, esp. 44; see also Miedema,”Nog een schilderij van Gillis Coignet” (note 3), 145; and this page.

  7. 7. J. Briels, Vlaamse schilders en de dageraad van Hollands Gouden Eeuw 1585-1630 (Antwerp: Mercator, 1997), 311-12, n. 9, mentions paintings by Coignet with those subjects in a Utrecht inventory of 1618 (Gemeentearchief Utrecht). 

  8. 8. O. Dapper, Beschrijvinge van Amsterdam (Amsterdam: J. van Meurs, 1663), 435; C. Commelin, Beschryvinge van Amsterdam (Amsterdam, 1693), 2:578.

  9. 9. J. Wagenaar, Amsterdam, In Zyne Opkomst, Aanwas, Geschiedenissen, Voorregten, Koophandel, Gebouwen, Kerkenstaat, Schoolen, Schutterye, Gilden En Regeeringe (Amsterdam: Tirion, 1765), 308.  

  10. 10. Wagenaar, 307. For the history of the Dolhuis, see C. A. L. Sander, “Het Dulhuys of Dolhuis aan de vesten of de Kloveniersburgwal,” Maandblad Amstelodamum 45 (1958): 229-38; G. Vermeer, “Het Dolhuis in Amsterdam en het tomen van de razernij,” Idem 94, no. 5 (2007): 3-18.

  11. 11. G. A. Fokker, Geschiedenis der loterijen in de Nederlanden(Amsterdam: F. Muller, 1862), 66-69 and 258-59. Sander, 234.

  12. 12. For a full transcription of the lottery rules, see Fokker, 254-58. The print was illustrated without the text in Sander, 234; M. Spies, “Centrum van de wereld: 1587-1650,” in Geschiedenis van Amsterdam, ed. W. Frijhoff and M. Prak (Amsterdam: Uitgeverij Boom, 2004), vol. 2-1:307; Vermeer (note 10), 8.

  13. 13. For the Leyden lottery, see A. Huisman and J. Koppenol, Daer compt de Lotery met trommels en trompetten! Loterijen in de Nederlanden tot 1726 (Hilversum: Verloren, 1991), 41-50. For the Haarlem lottery, see K. Kilian, “De Haarlemse loterij van 1606-1607: Loterijen en loterijrijmpjes,” Haerlem Jaarboek (1989): 8-37.

  14. 14. Fokker (note 11), 67-68 and 259-60 (“instructie op ‘t waecken by de Lotery van de crancksinnige menschen”).

  15. 15. Ibid., in which the armed escort is mentioned for those officials overseeing the draw during nighttime hours.

  16. 16. Fokker, 258: “Item soo wanneer eenighen Prys uytcomen sal dien men terstond te boecke stellen ende voorts schryven in een Taeffel, ende die Taeffele hangen voor ‘t Taneel, opdat een yegelyck tot allen tyden sien, weten, ende lesen mach, wien prijs ghebeurt of ghevallen is.”

  17. 17. A. E. D’Ailly, “Het Rusland,” Jaarboek Amstelodamum 32 (1935): 50-54, esp. 50; the date of the lottery even provided D’Ailly the terminus ante quem for the filling in of this former canal in 1592.

  18. 18. Fokker, 67. His data were taken over in the Jaarverslag Gemeentearchief Amsterdam(Amsterdam, 1873), 20, when the painting entered the city’s art collection.

  19. 19. The map can be found in, among other publications, Het aanzien van Amsterdam: Panorama’s, plattegronden en profielen uit de Gouden Eeuw, exh. cat., Amsterdam Stadsarchief, ed. B. Bakker and E. Schmitz (Bussum: Thoth, 2007-8),101-3, no. 8.

  20. 20. On the large city map by Balthasar Florisz from 1625 (Het aanzien van Amsterdam, 103-9, no. 9) the square is described as the “Wortelmarkt”; the covered market hall has been considerably enlarged.

  21. 21. This should not be confused with the nearby fish market on the square between the Grote en Kleine Vleeshallen (large and small meat halls) (visible in C. J. Visscher’s print of 1611; Het aanzien van Amsterdam, 259-60, no. 60).

  22. 22. Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 5059 (collection of manuscripts), inv. no. 41. My special thanks to Erik Schmitz of the Stadsarchief who referred me to this citation. 

  23. 23. Fokker (note 11), 258: “sonder cesseren ofte ophouden / nacht / noch dach / voor dat alle die looten uytghelesen zyn.”

  24. 24. Ibid., 259-60.

  25. 25. Fokker, 66, mentions “den 14den Augustus en volgende dagen” (August 14 and following days).

  26. 26. See note 13.

  27. 27. J. E. Elias, De Vroedschap van Amsterdam 1578-1795 (Haarlem and Amsterdam, 1903-5), 1:136-40, nos. 44-45.

  28. 28. See D. P. Snoep, Praal en propaganda: Triumfalia in de Noordelijke Nederlanden in de 16e en 17e eeuw (Alphen a/d Rijn: Canaletto, 1975), 15-38; and N. M. Orenstein, Pieter Bruegel the Elder (The New Holstein…) (Ouderkerk aan de IJssel: Sound & Vision, 2006), 100-106 (which also shows a skating scene outside St. George’s Gate in Antwerp). My thanks to Huigen Leeflang, Rijksmuseum Amsterdam, for his remarks on the theme in sixteenth-century Flemish and Dutch prints.

  29. 29. See for a discussion of the genre, see Briels (note 2), 116-28.

  30. 30. Painted versions can be found (among other places) in Antwerp, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, panel, 110 x 167 cm (inv. no. 495) and Brunswick, Herzog Anton Ulrich-Museum (dated 1608), panel, 115 x 141 cm (inv. no. 90). The detail under discussion might alternatively represent an open-air shop rather than a lottery.
    Van Mander (note 6), fol. 299v.

  31. 31. Van Mander (note 6), fol. 299v. (View Site): “Daer is oock van hem t’Amsterdam in ‘t oude Mannen Gasthuys, in ‘t Comptoor, een groot stuck, veerthien voeten langh en acht hoogh, wesende de Loterije voor t’selve Gasthuys, in der nacht, met de plaets en huysen nae t’leven, en alderley volck, met lanternen, en ander lichten, alles seer aerdigh en welghedaen: dit dede hy Ao. 1603.” For the lottery (1600-1601) preceding this painting, see Fokker (note 11), 78-79. Both Dapper, 433, and Commelin, 572 (note 8) mention the painting; Wagenaar (note 9), 308, cites the remaining inscription stating that the painting is no longer there.

  32. 32. Strikingly, neither artist is included in M. Neumeister, Das Nachtst¸ck mit Kunstlicht in der niederländischen Malerei und Graphik des 16. und 17. Jahrhunderts (Petersberg: Michael Imhoff, 2003). 

  33. 33. Suggested earlier by Fokker (note 11), 198-99.

  34. 34. See the entry on the painting in N. E. Middelkoop et.al., De oude meesters van de Stad Amsterdam: Schilderijen tot 1800 (Bussum: Thoth, 2008), 96-97.

  35. 35. This chamber has been referred to by its motto “In liefde bloeyende”; see E. Ellerbroek-Fortuin, Amsterdamsche rederijkersspelen in de zestiende eeuw (Groningen: Batavia, 1937), 24 vv. W. M. H. Hummelen, Amsterdams toneel in het begin van de Gouden Eeuw: Studies over Het Wit Lavendel en de Nederduytsche Academie (The Hague, 1982), 25-27, argues that the Brabant chamber of rhetoricians, Het Wit Lavendel, did not use the same location, as suggested by J. W. Pontanus, Historische beschrijvinghe der seer wijt beroemde Coop-stadt Amsterdam (Amsterdam: J. Hondius, 1614), 149.

  36. 36. Zeven spelen van die Wercken van Bermherticheyd. In rijm gemaeckt en nu tot Aemstelredam opentlijck ghespeelt, Anno 1591. T’Aemstelredam, bij mij Herman Jansz. Muller, figuersnijder, woonende in de Warmoesstaraat in den vergulden Passer, Anno 1591. See in general Spies  (note 12), 305-7; for an extensive analysis, see Ellerbroek-Fortuin (note 35), 39-115.

  37. 37. Ellerbroek-Fortuin, 63 and 94. Toward the end of the third play references are made to the audience’s generosity: “Wy doent so verre als ons wysheyt mach strecken / Uyt ionsten begeert dattet den armen mach baten’ en het zesde spel besluit met de aansporingen ‘Spaert gheenen cost voor de arme leden Christi’ en ‘Dus lieve Broeders en Susters draecht malcanderens last / En siet in tijt toe eer u die hant Gods verrast.”

  38. 38. Although Ellerbroek-Fortuin, 93-94, expresses some reservations about the link between the plays and the lottery, as suggested in the literature, Snoep (note 28), 33-34, refers to the painting as depicting “street theatre on the occasion of the Dolhuis lottery.” See also Spies (note 12), 305-7, who supports this connection given the many other examples.

  39. 39. Ellerbroek-Fortuin, 115-17, where the stage setting of the painting is discussed. D’Ailly (note 17), 54, assumed that the painting did not depict a lottery draw but a play.

Bakker, B. and E. Schmitz, eds. Het aanzien van Amsterdam: Panorama’s, plattegronden en profielen uit de Gouden Eeuw. Exh. cat. Amsterdam, Stadsarchief. Bussum: Thoth, 2007-8.

Briels, J. Vlaamse schilders in de Noordelijke Nederlanden in het begin van de Gouden Eeuw 1585-1630. Haarlem: Brecht, 1987.

Briels, J. Vlaamse schilders en de dageraad van Hollands Gouden Eeuw 1585-1630, Antwerp: Mercator, 1997.

Commelin, C., Beschryvinge Van Amsterdam. 2 vols. Amsterdam, 1693.

Dacos, N., and B. W. Meijer, eds. Fiamminghi a Roma 1508-1608. Exh. cat. Rome: Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato, 1995.

D’Ailly, A. E. “Het Rusland.” Jaarboek Amstelodamum 32 (1935): 50–54.

Dapper, O. Beschrijvinge van Amsterdam. Amsterdam, 1663.

Ellerbroek-Fortuin, E. Amsterdamsche rederijkersspelen in de zestiende eeuw. Groningen: Batavia, 1937.

Elias, J. E. De Vroedschap van Amsterdam 1578-1795. 2 vols. Haarlem and Amsterdam: 1903-5.

Fokker, G. A. Geschiedenis der loterijen in de Nederlanden. Amsterdam, 1862.

Huisman, A., and J. Koppenol. Daer compt de Lotery met trommels en trompetten! Loterijen in de Nederlanden tot 1726. Hilversum: Verloren, 1991.

Hummelen, W. M. H. Amsterdams toneel in het begin van de Gouden Eeuw: Studies over Het Wit Lavendel en de Nederduytsche Academie. The Hague: Nijhoff, 1982.

Jaarverslag Gemeentearchief Amsterdam. Amsterdam, 1873.

Kilian, K. “De Haarlemse loterij van 1606-1607: Loterijen en loterijrijmpjes.” Haerlem Jaarboek (1989): 8-37.

Mander, K. van. “Den grondt der edel vry schilder-const.” In Schilder-boeck,” ed. H. Miedema. Haarlem, 1604; repr. Utrecht: Haentjes Dekker & Gumbert, 1973.

Meskens, A. Familia Universalis: Coignet; Een familie tussen wetenschap en kunst. Exh. cat. Antwerp: Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, 1998.

Middelkoop, N. E.,et.al. De oude meesters van de Stad Amsterdam: Schilderijen tot 1800. Bussum: Thoth, 2008.

Miedema, H. “Nog een schilderij van Gillis Coignet: Judith toont het hoofd van Holofernes aan de inwoners van Bethulië.” Oud Holland 109 (1995): 143-51. doi:10.1163/187501795X00223

Neumeister, M. Das Nachtstück mit Kunstlicht in der niederländischen Malerei und Graphik des 16. und 17. Jahrhunderts. Petersberg: Michael Imhoff, 2003.

Orenstein, N. M. Pieter Bruegel the Elder (The New Holstein…). Ouderkerk aan de IJssel: Sound & Vision, 2006

Pontanus, J. W. Historische beschrijvinghe der seer wijt beroemde Coop-stadt Amsterdam. Amsterdam: J. Hondius, 1614.

Roever, N. de. “De rariteiten-kamer verbonden aan ‘t Amsterdamsche Gemeente-archief.” Oud Holland 6 (1888): 195-224.

Sander, C. A. L. “Het Dulhuys of Dolhuis aan de vesten of de Kloveniersburgwal.” Maandblad Amstelodamum 45 (1958): 229-38.

Snoep, D. P. Praal en propaganda: Triumfalia in de Noordelijke Nederlanden in de 16e en 17e eeuw. Alphen a/d Rijn: Canaletto, 1975.

Spies, M. “Centrum van de wereld: 1587-1650.” In Geschiedenis van Amsterdam, eds. W. Frijhoff and M. Prak, vol. 2-1:307. Amsterdam: SUN, 2005.

Vermeer, G. “Het Dolhuis in Amsterdam en het tomen van de razernij.” Idem 94-5 (2007): 3-18.

Wagenaar, J. Amsterdam, In Zyne Opkomst, Aanwas, Geschiedenissen, Voorregten, Koophandel, Gebouwen, Kerkenstaat, Schoolen, Schutterye, Gilden En Regeeringe. Vol. 2. Amsterdam: Tirion, 1765.

Zeven spelen van die Wercken van Bermherticheyd. In rijm gemaeckt en nu tot Aemstelredam opentlijck ghespeelt, Anno 1591. T’Aemstelredam, bij mij Herman Jansz. Muller, figuersnijder, woonende in de Warmoesstaraat in den vergulden Passer, Anno 1591. Amsterdam, Herman Jansz Muller, 1591.

List of Illustrations

Gillis Coignet I (ca. 1542-1599),  The Drawing of the Lottery of 1592 for the Amste, 1593,  Historisch Museum, Amsterdam
Fig. 1 Gillis Coignet I (ca. 1542-1599), The Drawing of the Lottery of 1592 for the Amsterdam Madhouse (Dolhuis), 1593, oil on panel, 113 x 203.5 cm. Historisch Museum, Amsterdam, inv. no. SA 3019. Signed and dated at the bottom, left of center: G coingnet fe. / in mey 1593. Image: Amsterdams Historisch Museum (artwork in the public domain)
Gillis Coignet I,  Judith showing Holofernes's head to the people o,  1586-1594,  Musée des Beaux-Arts, Caen
Fig. 2 Gillis Coignet I, Judith showing Holofernes’s head to the people of Bethulia, 1586-1594, oil on panel, 62.5 x 149 cm. Musée des Beaux-Arts, Caen, inv. no. 2000.3.1 (artwork in the public domain)
Anonymous,  Portrait of Hendrick Pouwelsz van Gisp (?),  Historisch Museum, Amsterdam
Fig. 3 Anonymous, Portrait of Hendrick Pouwelsz van Gisp (?), oil on panel, 41 x 29.5 cm. Historisch Museum, Amsterdam, inv. no. SA 3006 (artwork in the public domain)
Herman Jansz Muller,  Lottery, 1591,  Rijksmuseum
Fig. 4 Herman Jansz Muller, Lottery, 1591, colored woodcut, 74 x 58.5 cm. Rijksmuseum, Amsterdam. Image: Rijksmuseum (artwork in the public domain)
Anonymous (J. van Meurs?),  The Dolhuis after Its Renovation and Extension o,
Fig. 5 Anonymous (J. van Meurs?), The Dolhuis after Its Renovation and Extension of 1617, from O. Dapper, Beschrijvinge van Amsterdam (Amsterdam, 1663) (artwork in the public domain)
Gillis Coignet I (ca. 1542-1599), Detail, The Drawing of the Lottery of 1592 for th, 1593,  Historisch Museum, Amsterdam
Fig. 6 Detail of figure 1. Image: Amsterdams Historisch Museum (artwork in the public domain)
Pieter Bast (ca. 1570-1605),  Map of Amsterdam, 1597, Stadsarchief, Amsterdam, Atlas Splitgerber
Fig. 7a Pieter Bast (ca. 1570-1605), Map of Amsterdam, 1597. Stadsarchief, Amsterdam, Atlas Splitgerber, inv. no. 10001/738 (artwork in the public domain)
Pieter Bast (ca. 1570-1605), Detail, Map of Amsterdam, 1597, Stadsarchief, Amsterdam, Atlas Splitgerber
Fig. 7b Detail of figure 6a (artwork in the public domain)
David Vinckboons,  Village Kermis, 1602,  Statens Museum for Kunst, Copenhagen
Fig. 8 David Vinckboons, Village Kermis, 1602, pen and ink, 45 x 71.1 cm. Statens Museum for Kunst, Copenhagen, inv. no. KKSgb5209 (artwork in the public domain)
Adriaen van Nieulandt,  Dam Square with the Lepers' Parade, 1633,  Historisch Museum, Amsterdam
Fig. 9a Adriaen van Nieulandt, Dam Square with the Lepers' Parade, 1633, oil on canvas, 212 x 308 cm. Historisch Museum, Amsterdam, inv. no. SA 3026. Image: Amsterdams Historisch Museum (artwork in the public domain)
Adriaen van Nieulandt, Detail, Dam Square with the Lepers' Parade, 1633,  Historisch Museum, Amsterdam
Fig. 9b Detail of figure 8a. Image: Amsterdams Historisch Museum (artwork in the public domain)

Footnotes

  1. 1. N. de Roever, “De rariteiten-kamer verbonden aan ‘t Amsterdamsche Gemeente-archief,” Oud Holland 6 (1888): 200.  

  2. 2. J. Briels, Vlaamse schilders in de Noordelijke Nederlanden in het begin van de Gouden Eeuw 1585–1630 (Haarlem: Brecht, 1987), 73-74.

  3. 3. H. Miedema, “Nog een schilderij van Gillis Coignet: Judith toont het hoofd van Holofernes aan de inwoners van Bethulië,” Oud Holland109 (1995): 143-51. doi:10.1163/187501795X00223

  4. 4. N. Dacos and B. W. Meijer, eds., Fiamminghi a Roma 1508-1608, exh. cat. (Rome: Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato, 1995), 157-61, pls. 69-70.

  5. 5. A. Meskens, Familia Universalis: Coignet; Een familie tussen wetenschap en kunst, exh. cat. (Antwerp: Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, 1998), 30-50, 170-76.

  6. 6. Met verwen can hy te wonder doen bernen / Plutonis stadt, oft Troyen doen te nieten, / Iudith snachts toonen t’hooft van Holofernen, / Met Toortsen en Fackels, oock met Lanternen / In de straten, t’volcx toeloop in ‘t verschieten: / Als de Lotery, die hem maken lieten / t’Amsterdam der Crancksinnighe vorstanders, / Sonder wat van hem noch te sien is anders”: K. van Mander, “Den grondt der edel vry schilder-const,” Schilder-boeck,” ed. H. Miedema (Haarlem: 1604; repr., Utrecht: Haentjes Dekker & Gumbert, 1973), fol. 32v., cap. VII, st. 42-44, esp. 44; see also Miedema,”Nog een schilderij van Gillis Coignet” (note 3), 145; and this page.

  7. 7. J. Briels, Vlaamse schilders en de dageraad van Hollands Gouden Eeuw 1585-1630 (Antwerp: Mercator, 1997), 311-12, n. 9, mentions paintings by Coignet with those subjects in a Utrecht inventory of 1618 (Gemeentearchief Utrecht). 

  8. 8. O. Dapper, Beschrijvinge van Amsterdam (Amsterdam: J. van Meurs, 1663), 435; C. Commelin, Beschryvinge van Amsterdam (Amsterdam, 1693), 2:578.

  9. 9. J. Wagenaar, Amsterdam, In Zyne Opkomst, Aanwas, Geschiedenissen, Voorregten, Koophandel, Gebouwen, Kerkenstaat, Schoolen, Schutterye, Gilden En Regeeringe (Amsterdam: Tirion, 1765), 308.  

  10. 10. Wagenaar, 307. For the history of the Dolhuis, see C. A. L. Sander, “Het Dulhuys of Dolhuis aan de vesten of de Kloveniersburgwal,” Maandblad Amstelodamum 45 (1958): 229-38; G. Vermeer, “Het Dolhuis in Amsterdam en het tomen van de razernij,” Idem 94, no. 5 (2007): 3-18.

  11. 11. G. A. Fokker, Geschiedenis der loterijen in de Nederlanden(Amsterdam: F. Muller, 1862), 66-69 and 258-59. Sander, 234.

  12. 12. For a full transcription of the lottery rules, see Fokker, 254-58. The print was illustrated without the text in Sander, 234; M. Spies, “Centrum van de wereld: 1587-1650,” in Geschiedenis van Amsterdam, ed. W. Frijhoff and M. Prak (Amsterdam: Uitgeverij Boom, 2004), vol. 2-1:307; Vermeer (note 10), 8.

  13. 13. For the Leyden lottery, see A. Huisman and J. Koppenol, Daer compt de Lotery met trommels en trompetten! Loterijen in de Nederlanden tot 1726 (Hilversum: Verloren, 1991), 41-50. For the Haarlem lottery, see K. Kilian, “De Haarlemse loterij van 1606-1607: Loterijen en loterijrijmpjes,” Haerlem Jaarboek (1989): 8-37.

  14. 14. Fokker (note 11), 67-68 and 259-60 (“instructie op ‘t waecken by de Lotery van de crancksinnige menschen”).

  15. 15. Ibid., in which the armed escort is mentioned for those officials overseeing the draw during nighttime hours.

  16. 16. Fokker, 258: “Item soo wanneer eenighen Prys uytcomen sal dien men terstond te boecke stellen ende voorts schryven in een Taeffel, ende die Taeffele hangen voor ‘t Taneel, opdat een yegelyck tot allen tyden sien, weten, ende lesen mach, wien prijs ghebeurt of ghevallen is.”

  17. 17. A. E. D’Ailly, “Het Rusland,” Jaarboek Amstelodamum 32 (1935): 50-54, esp. 50; the date of the lottery even provided D’Ailly the terminus ante quem for the filling in of this former canal in 1592.

  18. 18. Fokker, 67. His data were taken over in the Jaarverslag Gemeentearchief Amsterdam(Amsterdam, 1873), 20, when the painting entered the city’s art collection.

  19. 19. The map can be found in, among other publications, Het aanzien van Amsterdam: Panorama’s, plattegronden en profielen uit de Gouden Eeuw, exh. cat., Amsterdam Stadsarchief, ed. B. Bakker and E. Schmitz (Bussum: Thoth, 2007-8),101-3, no. 8.

  20. 20. On the large city map by Balthasar Florisz from 1625 (Het aanzien van Amsterdam, 103-9, no. 9) the square is described as the “Wortelmarkt”; the covered market hall has been considerably enlarged.

  21. 21. This should not be confused with the nearby fish market on the square between the Grote en Kleine Vleeshallen (large and small meat halls) (visible in C. J. Visscher’s print of 1611; Het aanzien van Amsterdam, 259-60, no. 60).

  22. 22. Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr. 5059 (collection of manuscripts), inv. no. 41. My special thanks to Erik Schmitz of the Stadsarchief who referred me to this citation. 

  23. 23. Fokker (note 11), 258: “sonder cesseren ofte ophouden / nacht / noch dach / voor dat alle die looten uytghelesen zyn.”

  24. 24. Ibid., 259-60.

  25. 25. Fokker, 66, mentions “den 14den Augustus en volgende dagen” (August 14 and following days).

  26. 26. See note 13.

  27. 27. J. E. Elias, De Vroedschap van Amsterdam 1578-1795 (Haarlem and Amsterdam, 1903-5), 1:136-40, nos. 44-45.

  28. 28. See D. P. Snoep, Praal en propaganda: Triumfalia in de Noordelijke Nederlanden in de 16e en 17e eeuw (Alphen a/d Rijn: Canaletto, 1975), 15-38; and N. M. Orenstein, Pieter Bruegel the Elder (The New Holstein…) (Ouderkerk aan de IJssel: Sound & Vision, 2006), 100-106 (which also shows a skating scene outside St. George’s Gate in Antwerp). My thanks to Huigen Leeflang, Rijksmuseum Amsterdam, for his remarks on the theme in sixteenth-century Flemish and Dutch prints.

  29. 29. See for a discussion of the genre, see Briels (note 2), 116-28.

  30. 30. Painted versions can be found (among other places) in Antwerp, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, panel, 110 x 167 cm (inv. no. 495) and Brunswick, Herzog Anton Ulrich-Museum (dated 1608), panel, 115 x 141 cm (inv. no. 90). The detail under discussion might alternatively represent an open-air shop rather than a lottery.
    Van Mander (note 6), fol. 299v.

  31. 31. Van Mander (note 6), fol. 299v. (View Site): “Daer is oock van hem t’Amsterdam in ‘t oude Mannen Gasthuys, in ‘t Comptoor, een groot stuck, veerthien voeten langh en acht hoogh, wesende de Loterije voor t’selve Gasthuys, in der nacht, met de plaets en huysen nae t’leven, en alderley volck, met lanternen, en ander lichten, alles seer aerdigh en welghedaen: dit dede hy Ao. 1603.” For the lottery (1600-1601) preceding this painting, see Fokker (note 11), 78-79. Both Dapper, 433, and Commelin, 572 (note 8) mention the painting; Wagenaar (note 9), 308, cites the remaining inscription stating that the painting is no longer there.

  32. 32. Strikingly, neither artist is included in M. Neumeister, Das Nachtst¸ck mit Kunstlicht in der niederländischen Malerei und Graphik des 16. und 17. Jahrhunderts (Petersberg: Michael Imhoff, 2003). 

  33. 33. Suggested earlier by Fokker (note 11), 198-99.

  34. 34. See the entry on the painting in N. E. Middelkoop et.al., De oude meesters van de Stad Amsterdam: Schilderijen tot 1800 (Bussum: Thoth, 2008), 96-97.

  35. 35. This chamber has been referred to by its motto “In liefde bloeyende”; see E. Ellerbroek-Fortuin, Amsterdamsche rederijkersspelen in de zestiende eeuw (Groningen: Batavia, 1937), 24 vv. W. M. H. Hummelen, Amsterdams toneel in het begin van de Gouden Eeuw: Studies over Het Wit Lavendel en de Nederduytsche Academie (The Hague, 1982), 25-27, argues that the Brabant chamber of rhetoricians, Het Wit Lavendel, did not use the same location, as suggested by J. W. Pontanus, Historische beschrijvinghe der seer wijt beroemde Coop-stadt Amsterdam (Amsterdam: J. Hondius, 1614), 149.

  36. 36. Zeven spelen van die Wercken van Bermherticheyd. In rijm gemaeckt en nu tot Aemstelredam opentlijck ghespeelt, Anno 1591. T’Aemstelredam, bij mij Herman Jansz. Muller, figuersnijder, woonende in de Warmoesstaraat in den vergulden Passer, Anno 1591. See in general Spies  (note 12), 305-7; for an extensive analysis, see Ellerbroek-Fortuin (note 35), 39-115.

  37. 37. Ellerbroek-Fortuin, 63 and 94. Toward the end of the third play references are made to the audience’s generosity: “Wy doent so verre als ons wysheyt mach strecken / Uyt ionsten begeert dattet den armen mach baten’ en het zesde spel besluit met de aansporingen ‘Spaert gheenen cost voor de arme leden Christi’ en ‘Dus lieve Broeders en Susters draecht malcanderens last / En siet in tijt toe eer u die hant Gods verrast.”

  38. 38. Although Ellerbroek-Fortuin, 93-94, expresses some reservations about the link between the plays and the lottery, as suggested in the literature, Snoep (note 28), 33-34, refers to the painting as depicting “street theatre on the occasion of the Dolhuis lottery.” See also Spies (note 12), 305-7, who supports this connection given the many other examples.

  39. 39. Ellerbroek-Fortuin, 115-17, where the stage setting of the painting is discussed. D’Ailly (note 17), 54, assumed that the painting did not depict a lottery draw but a play.

Bibliography

Bakker, B. and E. Schmitz, eds. Het aanzien van Amsterdam: Panorama’s, plattegronden en profielen uit de Gouden Eeuw. Exh. cat. Amsterdam, Stadsarchief. Bussum: Thoth, 2007-8.

Briels, J. Vlaamse schilders in de Noordelijke Nederlanden in het begin van de Gouden Eeuw 1585-1630. Haarlem: Brecht, 1987.

Briels, J. Vlaamse schilders en de dageraad van Hollands Gouden Eeuw 1585-1630, Antwerp: Mercator, 1997.

Commelin, C., Beschryvinge Van Amsterdam. 2 vols. Amsterdam, 1693.

Dacos, N., and B. W. Meijer, eds. Fiamminghi a Roma 1508-1608. Exh. cat. Rome: Istituto Poligrafico e Zecca dello Stato, 1995.

D’Ailly, A. E. “Het Rusland.” Jaarboek Amstelodamum 32 (1935): 50–54.

Dapper, O. Beschrijvinge van Amsterdam. Amsterdam, 1663.

Ellerbroek-Fortuin, E. Amsterdamsche rederijkersspelen in de zestiende eeuw. Groningen: Batavia, 1937.

Elias, J. E. De Vroedschap van Amsterdam 1578-1795. 2 vols. Haarlem and Amsterdam: 1903-5.

Fokker, G. A. Geschiedenis der loterijen in de Nederlanden. Amsterdam, 1862.

Huisman, A., and J. Koppenol. Daer compt de Lotery met trommels en trompetten! Loterijen in de Nederlanden tot 1726. Hilversum: Verloren, 1991.

Hummelen, W. M. H. Amsterdams toneel in het begin van de Gouden Eeuw: Studies over Het Wit Lavendel en de Nederduytsche Academie. The Hague: Nijhoff, 1982.

Jaarverslag Gemeentearchief Amsterdam. Amsterdam, 1873.

Kilian, K. “De Haarlemse loterij van 1606-1607: Loterijen en loterijrijmpjes.” Haerlem Jaarboek (1989): 8-37.

Mander, K. van. “Den grondt der edel vry schilder-const.” In Schilder-boeck,” ed. H. Miedema. Haarlem, 1604; repr. Utrecht: Haentjes Dekker & Gumbert, 1973.

Meskens, A. Familia Universalis: Coignet; Een familie tussen wetenschap en kunst. Exh. cat. Antwerp: Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, 1998.

Middelkoop, N. E.,et.al. De oude meesters van de Stad Amsterdam: Schilderijen tot 1800. Bussum: Thoth, 2008.

Miedema, H. “Nog een schilderij van Gillis Coignet: Judith toont het hoofd van Holofernes aan de inwoners van Bethulië.” Oud Holland 109 (1995): 143-51. doi:10.1163/187501795X00223

Neumeister, M. Das Nachtstück mit Kunstlicht in der niederländischen Malerei und Graphik des 16. und 17. Jahrhunderts. Petersberg: Michael Imhoff, 2003.

Orenstein, N. M. Pieter Bruegel the Elder (The New Holstein…). Ouderkerk aan de IJssel: Sound & Vision, 2006

Pontanus, J. W. Historische beschrijvinghe der seer wijt beroemde Coop-stadt Amsterdam. Amsterdam: J. Hondius, 1614.

Roever, N. de. “De rariteiten-kamer verbonden aan ‘t Amsterdamsche Gemeente-archief.” Oud Holland 6 (1888): 195-224.

Sander, C. A. L. “Het Dulhuys of Dolhuis aan de vesten of de Kloveniersburgwal.” Maandblad Amstelodamum 45 (1958): 229-38.

Snoep, D. P. Praal en propaganda: Triumfalia in de Noordelijke Nederlanden in de 16e en 17e eeuw. Alphen a/d Rijn: Canaletto, 1975.

Spies, M. “Centrum van de wereld: 1587-1650.” In Geschiedenis van Amsterdam, eds. W. Frijhoff and M. Prak, vol. 2-1:307. Amsterdam: SUN, 2005.

Vermeer, G. “Het Dolhuis in Amsterdam en het tomen van de razernij.” Idem 94-5 (2007): 3-18.

Wagenaar, J. Amsterdam, In Zyne Opkomst, Aanwas, Geschiedenissen, Voorregten, Koophandel, Gebouwen, Kerkenstaat, Schoolen, Schutterye, Gilden En Regeeringe. Vol. 2. Amsterdam: Tirion, 1765.

Zeven spelen van die Wercken van Bermherticheyd. In rijm gemaeckt en nu tot Aemstelredam opentlijck ghespeelt, Anno 1591. T’Aemstelredam, bij mij Herman Jansz. Muller, figuersnijder, woonende in de Warmoesstaraat in den vergulden Passer, Anno 1591. Amsterdam, Herman Jansz Muller, 1591.

Imprint

Review: Peer Review (Double Blind)
DOI: 10.5092/jhna.2010.2.1.4
License:
Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
Recommended Citation:
Norbert Middlekoop, "Gillis Coignet and the Amsterdam Lottery of 1592: Locating an Extraordinary Night Scene," Journal of Historians of Netherlandish Art 2:1-2 (Summer 2010) DOI: 10.5092/jhna.2010.2.1.4